تحلیلل در مورد پایان آشفتگی ایران

اصل داستانش ؟#

داستان از یک سؤال ساده شروع می‌شود: این آشفتگی کی تمام می‌شود؟

شاید وسوسه شویم تصور کنیم پایان جنگ یعنی بازگشت جهان به وضعیت قبل؛ آتش‌بس برقرار می‌شود، آمریکا از منطقه عقب می‌نشیند، بازارهای انرژی آرام می‌شوند و خاورمیانه دوباره وارد یک دوره ثبات می‌شود. اما داستان احتمالاً به این سادگی تمام نمی‌شود. حتی اگر جنگ متوقف شود و آمریکا حضور خود را در منطقه کاهش دهد، چیزی که از جنگ باقی می‌ماند فقط خرابی و هزینه نیست؛ یک خلأ قدرت و مجموعه‌ای از موازنه‌های به‌هم‌خورده است.

اینجاست که مرحله دوم آغاز می‌شود: معماری جدید خاورمیانه یا غرب آسیا.

ایران، عربستان، ترکیه، اسرائیل و دیگر بازیگران منطقه‌ای تلاش خواهند کرد جایگاه خود را در نظم جدید پیدا کنند و چین و روسیه نیز هرکدام از مسیرهای اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک بر این معادله اثر خواهند گذاشت. در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط این نیست که چه کسی جنگ را برده است؛ مسئله این است که چه کسی می‌تواند نظم بعد از جنگ را بسازد.

در همین زمان، جهان بیرون از خاورمیانه هم آرام نخواهد بود. انرژی، کشتیرانی، زنجیره‌های تأمین، رقابت آمریکا و چین و هزینه‌های امنیتی همگی تحت تأثیر این آشفتگی قرار گرفته‌اند. بنابراین ممکن است پایان جنگ، پایان بحران نباشد؛ بلکه آغاز چند سال تعیین تکلیف برای منطقه و حتی بخشی از نظم جهانی باشد.

و ایران در مرکز این داستان قرار دارد.

کشوری با موقعیت جغرافیایی استثنایی، منابع عظیم انرژی، جمعیت قابل‌توجه و دسترسی هم‌زمان به خلیج فارس، دریای عمان، قفقاز و آسیای مرکزی و از همه مهم تر قدرت امنیتی- نظامی مستقل ؛ اما کشوری که برای تبدیل این ظرفیت‌ها به قدرت واقعی، باید از قدرت نظامی فراتر برود و و معماری امنیتی منطقه را شکل دهد و با سرعتی بیشتر از قبل اقتصاد، فناوری، زیرساخت، سرمایه انسانی و شبکه روابط خارجی خود را بازسازی کند.

پس سؤال نهایی این داستان این نیست که «جنگ چه زمانی تمام می‌شود؟»

سؤال بزرگ‌تر این است:

وقتی جنگ تمام شد و آشفتگی ادامه پیدا کرد، چه کسی نظم بعدی را خواهد ساخت؟

و مهم‌تر از آن، ایران در آن نظم جدید قرار است چه نوع قدرتی باشد؟

برای مخاطب ایرانی شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که «چه کسی در این جنگ پیروز می‌شود؟»؛ پرسش مهم‌تر این است که اگر جنگ متوقف شود، آیا صبح روز بعد جهان به همان جایی برمی‌گردد که قبل از جنگ بود؟ شواهد فعلی چنین چیزی را تضمین نمی‌کند. جنگ ۲۰۲۶ فقط یک درگیری میان ایران و آمریکا و اسرائیل نیست؛ به انرژی، کشتیرانی، اقتصاد جهانی، امنیت کشورهای عربی خلیج فارس و حتی محاسبات چین، روسیه و اروپا سرایت کرده است. تنگه هرمز در این میان به یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد جهان تبدیل شده و آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده نفتی در روز از این مسیر عبور می‌کرد؛ یعنی حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان. (IEA) که البته در آکارهای جهانی همیشه قابلیت تشکیک به دلیل تغییر محاسبات محتمل است.

به همین دلیل، اگر بخواهیم برای آینده ایران یک افق زمانی بسازیم، بهتر است به جای ادعای اینکه «جنگ دقیقاً فلان سال تمام می‌شود»، از چند مرحله صحبت کنیم. در یک سناریوی تحلیلی، نه پیش‌بینی قطعی، می‌توان سه تا پنج سال آینده را دوره «آشفتگی و تعیین تکلیف» دانست؛ دوره‌ای که حتی اگر شدت جنگ کاهش پیدا کند، تحریم‌ها، بازسازی زیرساخت‌ها، امنیت انرژی، مسیرهای تجاری، ترتیبات نظامی خلیج فارس و روابط ایران با همسایگان هنوز در حال تغییر خواهند بود. پس از آن، ممکن است وارد دوره‌ای طولانی‌تر از وزن‌کشی قدرت‌های منطقه‌ای شویم؛ دوره‌ای که شاید پنج تا ده سال یا بیشتر طول بکشد و در آن مسئله اصلی دیگر فقط جنگ ایران و آمریکا نباشد، بلکه این باشد که چه کسی قرار است قواعد امنیتی خلیج فارس و خاورمیانه را تعیین کند.

این برآورد زمانی را نباید پیش‌بینی بدانیم. هیچ نهاد معتبر امروزی نمی‌تواند بگوید جنگ یا آشفتگی دقیقاً در چه سالی پایان خواهد یافت. حتی IMF در سناریوی پایه خود برای ۲۰۲۶ فرض کرده است که بازگشایی هرمز از میانه ژوئیه آغاز شود و شرایط تا مارس ۲۰۲۷ به وضعیت پیش از جنگ نزدیک شود، اما هم‌زمان هشدار داده که این فرض با عدم قطعیت جدی همراه است و در برخی اقتصادهای نوظهور، ذخایر ناکافی می‌تواند به کمبود کالا منجر شود. [2] بنابراین، مسئله اصلی برای ایران این است که خود را برای «دوره‌ای از بی‌ثباتی» آماده کند، نه اینکه منتظر یک تاریخ جادویی برای پایان بحران باشد.

سه راه برای پایان یک جنگ#

در ساده‌ترین تصویر، پایان این مرحله می‌تواند از سه مسیر بسیار متفاوت عبور کند. مسیر اول، تضعیف شدید ایران و تحمیل یک توافق است؛ مسیری که در آن ایران بخشی از ظرفیت نظامی، هسته‌ای یا منطقه‌ای خود را از دست می‌دهد و برای دریافت آتش‌بس، رفع بخشی از فشارهای اقتصادی یا تضمین بقای ساختار سیاسی، امتیازهای مهمی می‌دهد. مسیر دوم، تغییر بنیادی در ساختار سیاسی ایران است که می‌تواند از فروپاشی تا گذار سیاسی را دربرگیرد. مسیر سوم، چیزی کاملاً متفاوت است: نه تسلیم ایران و نه پیروزی کامل آمریکا، بلکه فرسوده‌شدن دو طرف و حرکت تدریجی به سمت یک توافق جدید که در آن آمریکا حضور و تعهدات خود در منطقه را کاهش دهد.

این مسیر سوم از نظر تحلیلی اهمیت زیادی دارد، زیرا خروج یا کاهش حضور آمریکا لزوماً به معنای پایان رقابت نیست؛ برعکس، ممکن است تازه مرحله دشوارتر آغاز شود. سند راهبرد دفاعی آمریکا در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد واشنگتن در حال بازتعریف نقش خود در جهان است و هم‌زمان بر دفاع از سرزمین آمریکا، مهار چین در هند-آرام، افزایش سهم متحدان در تأمین امنیت و بازسازی صنایع دفاعی تأکید می‌کند. خود سند نیز از مسئله «هم‌زمانی» چند صحنه بحران و ضرورت تقسیم بار میان متحدان سخن می‌گوید. [14]

بنابراین حتی اگر آمریکا روزی مجبور شود حضور نظامی مستقیم خود در خلیج فارس را کاهش دهد، خلأ امنیتی ایجادشده خالی نخواهد ماند. عربستان، ایران، ترکیه، اسرائیل، امارات، مصر، پاکستان و حتی قدرت‌های بیرونی مانند چین و روسیه هرکدام تلاش خواهند کرد بخشی از این فضای جدید را پر کنند. همین چیزی است که در ادبیات روابط بین‌الملل به آن «بازآرایی نظم منطقه‌ای» گفته می‌شود.

بعد از آمریکا، چه کسی میز را می‌چیند؟#

این قسمت شاید برای ایرانی‌ها از خود جنگ مهم‌تر باشد. اگر حضور آمریکا کاهش پیدا کند، منطقه الزاماً به یک هژمون واحد تحویل داده نمی‌شود. محتمل‌تر آن است که چند قدرت به شکل هم‌زمان برای نفوذ رقابت کنند و ترتیبات امنیتی جدید از دل همین رقابت بیرون بیاید.

نشانه‌های اولیه این تغییر همین حالا دیده می‌شود. گزارش‌های اخیر درباره خلیج فارس نشان می‌دهند کشورهای عربی در حال بررسی راه‌هایی برای متنوع‌کردن روابط امنیتی خود هستند و هم‌زمان نمی‌خواهند الزاماً رابطه با آمریکا را قطع کنند. برخی کشورها به چین، اروپا، ترکیه و پاکستان نزدیک‌تر شده‌اند، در حالی که هم‌زمان کانال‌های گفت‌وگو با تهران را نیز حفظ کرده‌اند. [19]

این یعنی نظم آینده احتمالاً شبیه یک صفحه شطرنج با یک شاه واحد نخواهد بود؛ بیشتر شبیه شبکه‌ای از قدرت‌ها خواهد بود که در موضوعات مختلف با یکدیگر همکاری یا رقابت می‌کنند. یک کشور ممکن است برای دفاع هوایی به آمریکا وابسته باشد، برای تجارت به چین، برای سرمایه‌گذاری به کشورهای خلیج فارس و برای حل بحران منطقه‌ای به ایران یا ترکیه نیاز داشته باشد.

در چنین محیطی، قدرت فقط تعداد موشک و هواپیما نیست. قدرت یعنی اینکه دیگران برای حل مسائل خود مجبور شوند با شما مذاکره کنند.

و این دقیقاً همان جایی است که ایران، فارغ از نتیجه کوتاه‌مدت جنگ، یک مسئله تاریخی در اختیار دارد.

ایران کشوری معمولی از نظر جغرافیایی و منابع نیست. بانک جهانی ایران را دارای بیش از ۸۰ میلیون نفر جمعیت، ذخایر عظیم انرژی و نیروی کار تحصیل‌کرده توصیف می‌کند و می‌گوید ایران دومین ذخایر گاز طبیعی و چهارمین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را دارد. [21] اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز ایران را در میان بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان قرار می‌دهد. [22]

این ظرفیت‌ها به خودی خود قدرت نمی‌سازند. تاریخ نشان داده است که منابع طبیعی بدون سرمایه‌گذاری، فناوری، نهادهای کارآمد، بازارهای جهانی و ثبات سیاسی حتی می‌توانند به نقطه ضعف تبدیل شوند. اما اگر این ظرفیت‌ها با توان نظامی مستقل به عنوان مهم ترین عامل ،اقتصاد صنعتی، فناوری، زیرساخت، شبکه تجاری و دیپلماسی فعال ترکیب شوند، موقعیت ایران می‌تواند کاملاً متفاوت شود.

مشکل بزرگ‌تر از جنگ: جهان خودش در حال کمبود است#

اینجا یک نکته مهم وجود دارد که گاهی در تحلیل‌های مربوط به ایران فراموش می‌شود. ایران قرار نیست بعد از جنگ وارد یک جهان آرام و ثروتمند شود که فقط منتظر بازسازی ایران باشد. جهان خودش ممکن است در سال‌های آینده با دوره‌ای از کمبودها، شوک‌های انرژی، رقابت بر سر مواد اولیه، اختلال زنجیره‌های تأمین و افزایش هزینه‌های امنیتی مواجه باشد.

بانک جهانی در ژوئن ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرد رشد اقتصاد جهان در آن سال به ۲.۵ درصد کاهش یابد و هشدار داد که جنگ خاورمیانه از مسیر انرژی گران‌تر، تورم و افزایش هزینه استقراض بر اقتصاد جهانی فشار می‌آورد. [25] IMF نیز تأکید کرده که شوک جنگ به شکل نامتوازن میان کشورها توزیع می‌شود و کشورهای واردکننده انرژی و اقتصادهای دارای ذخایر محدود آسیب‌پذیرتر هستند. [26]

حتی بحران انرژی نشان داد که جهان تا چه اندازه به جغرافیای ایران وابسته است. آژانس بین‌المللی انرژی گزارش کرده که در جریان بحران ۲۰۲۶، عبور نفت از هرمز تقریباً متوقف شد و حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز از بازار جهانی خارج شد؛ همچنین نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی LNG نیز از این گلوگاه عبور می‌کرد. [28]

معنای این واقعیت برای ایران بسیار مهم است: جغرافیای ایران فقط یک موقعیت دفاعی نیست؛ یک دارایی اقتصادی و ژئوپلیتیکی است.

اما این دارایی زمانی به قدرت واقعی تبدیل می‌شود که ایران بتواند به جای «بستن مسیرها» در حالت گذار و جنگ، به کشوری تبدیل شود که «بازبودن مسیرها» بدون حضور و همکاری آن قابل تصور نباشد.

این تفاوت، تفاوت میان قدرت بازدارنده و قدرت سازنده است. در چنین شرایطی تحریم چنین کشوری تقریبا محال خواهد بود

وزن‌کشی بعد از جنگ#

اگر جنگ به یک توافق ختم شود و حضور مستقیم آمریکا کاهش پیدا کند، احتمالاً وارد مرحله‌ای می‌شویم که در آن ایران، عربستان، ترکیه، اسرائیل و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای تلاش خواهند کرد حدود نفوذ خود را مشخص کنند. چین نیز به دلیل روابط اقتصادی خود با ایران و کشورهای عرب خلیج فارس، احتمالاً یکی از بازیگران مهم این نظم خواهد بود، هرچند شواهد موجود نشان نمی‌دهد که پکن در کوتاه‌مدت قصد دارد جای آمریکا را به عنوان ضامن امنیت منطقه بگیرد. [31]

در این مرحله، ایران با یک انتخاب تاریخی روبه‌رو خواهد شد. می‌تواند تلاش کند فقط از طریق قدرت نظامی جایگاه خود را حفظ کند، یا اینکه قدرت نظامی را به یک مجموعه بسیار بزرگ‌تر از قدرت امنیتی، اقتصادی، فناوری، دیپلماتیک و نهادی تبدیل کند.

دومی بسیار دشوارتر است، اما ماندگارتر خواهد بود.

ایران برای تبدیل‌شدن به قدرتی که دیگران مجبور به محاسبه آن باشند، به پنج ستون نیاز دارد: توان نظامی و امنیتی درونزا و مستقل، انرژی و زیرساخت قابل اتکا، نیروی انسانی و سرمایه اجتماعی، اقتصاد قابل پیش‌بینی با محوریت فناوری پیشرفته و در نهایت دولت مقتدر با دیپلماسی‌ای که بتواند هم‌زمان با شرق و غرب و همسایگان عرب و ترک کار کند. اگر این ستون‌ها ساخته شوند، جغرافیای ایران، جمعیت آن، انرژی، دسترسی به خلیج فارس، دریای عمان، آسیای مرکزی و قفقاز و موقعیت میان اروپا و آسیا می‌توانند از یک «امتیاز جغرافیایی» به یک «شبکه قدرت» تبدیل شوند.

آیا ایران می‌تواند روزی هژمون جهانی شود؟#

با معیارهای امروزی، تبدیل‌شدن ایران به «هژمون جهانی» در آینده کاملا واقع‌بینانه‌ای است. هژمونی جهانی ابتدا باید معمار امنیتی محیط خود و سپس محیط های دورتر و تبدیل تریبات امنیتی به قدرت اقتصادی و فناوری باشد. این مهم فقط با موشک، نفت، جمعیت یا موقعیت جغرافیایی ساخته نمی‌شود؛ بیشاتر از هرچیز به یک اجماع داخلی و تنظیم گری سیاسی نیاز دارد. دوران گرایش به غرب یا شرق تمام میشود و تنظیم رابطه جدید شکل میگیرد.

میان «ایران امروز» و «هژمون جهانی» یک مسیر بسیار سخت وجود دارد و در این مسیر، هدف‌های واقع‌بینانه‌تری وجود دارند: تبدیل ایران به معمار امنیتی‌ اصلی خاورمیانه، سپس یک قدرت بزرگ اوراسیایی، و در صورت اصلاحات عمیق اقتصادی و نهادی و تداوم رشد فناوری، تبدیل‌شدن به یکی از قدرت‌هایی که در سطح جهانی قواعد و ائتلاف‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

اتفاقاً امید واقعی همین‌جاست.

ممکن است بزرگ‌ترین فرصت ایران پس از این دوره نه در پیروزی نظامی بر یک دشمن، بلکه در ساختن کشوری باشد که آن‌قدر ثروتمند، فناور و صنعتی شده باشد که دیگران برای امنیت انرژی، تجارت، حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری و ثبات منطقه نتوانند آن را نادیده بگیرند.

آن زمان مفهوم قدرت ایران تغییر خواهد کرد.

ایران دیگر مجبور نیست برای اثبات قدرت خود دائماً بجنگد؛ قدرتش در این خواهد بود که دیگران برای رسیدن به توافق، ناچار باشند موافقت تهران را داشته باشند.

این شاید واقع‌بینانه‌ترین تعریف از یک «ایران قدرتمند» در قرن بیست‌ویکم باشد: نه کشوری که همه جهان را کنترل می‌کند، بلکه کشوری که بدون محاسبه منافعش، هیچ ترتیبات مهمی در پیرامونش و برخی مسائل بزرگ اوراسیایی قابل طراحی نیست.

و اگر بخواهیم امید را از جنس واقع‌گرایی بسازیم، نقطه شروع همین‌جاست. جنگ ممکن است مرزهای قدرت را جابه‌جا کند، اما جنگ به تنهایی قدرت پایدار نمی‌سازد. قدرت پایدار زمانی ساخته می‌شود که یک کشور بتواند از یک بحران تاریخی عبور کند، اقتصادش را بازسازی کند، سرمایه انسانی‌اش را نگه دارد، فناوری تولید کند، همسایگانش را به شریک و خریدار خدمت امنیت پایدار تبدیل کند و هم چنین موقعیت جغرافیایی خود را از ابزار فشار به شبکه‌ای از تجارت و امنیت تبدیل کند.

در چنین صورتی، پایان آشفتگی الزاماً به معنای بازگشت به گذشته نخواهد بود. می‌تواند آغاز یک دوره جدید باشد؛ دوره‌ای که در آن سؤال اصلی دیگر این نیست که «آیا ایران از این جنگ جان سالم به در می‌برد؟»، بلکه این است که «ایران پس از این بحران می‌خواهد چه نوع قدرتی باشد.

پاورقی‌ها و منابع#

[1] International Monetary Fund (IMF), World Economic Outlook Update, July 2026: Global Economy in Crosscurrents of War and Technology, July 2026. https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2026/07/08/world-economic-outlook-update-july-2026

[2] IMF, World Economic Outlook Update, July 2026, فصل مفروضات و سناریوهای مرتبط با جنگ، انرژی و تداوم نااطمینانی ژئوپلیتیکی. https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229047999/CH001.xml

[3] United Nations, Department of Economic and Social Affairs (UN DESA), World Economic Situation and Prospects 2026: September Update, September 2026؛ درباره شوک جنگ خاورمیانه، انرژی، تورم و رشد جهانی. https://desapublications.un.org/publications/world-economic-situation-and-prospects-2026-september-update

[4] UN DESA, World Economic Situation and Prospects 2026, January 2026؛ برای روند رشد جهانی، محدودیت فضای مالی و نااطمینانی‌های ساختاری. https://desapublications.un.org/publications/world-economic-situation-and-prospects-2026

[5] World Bank, Global Economic Prospects, June 2026؛ برای آثار جنگ خاورمیانه بر رشد، انرژی و اقتصادهای درحال‌توسعه. https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects

[6] IMF, “How the War in the Middle East Is Affecting Energy, Trade, and Finance,” March 30, 2026؛ برای انتقال شوک جنگ به بازار انرژی، تجارت و نظام مالی. https://www.imf.org/en/blogs/articles/2026/03/30/how-the-war-in-the-middle-east-is-affecting-energy-trade-and-finance

[7] IMF, “The Oil Market Absorbed the War Shock, but Buffers Are Running Low,” July 15, 2026؛ درباره ظرفیت‌های حفاظتی بازار نفت و محدودیت‌های آنها. https://www.imf.org/en/blogs/articles/2026/07/15/the-oil-market-absorbed-the-war-shock-but-buffers-are-running-low

[8] International Energy Agency (IEA), Strait of Hormuz Factsheet, updated February 2026؛ برای اهمیت هرمز در انتقال نفت و وابستگی کشورهای منطقه. https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-ission/strait-of-hormuz

[9] IEA, Gas Market Report, Q3-2026؛ برای اختلال در جریان LNG و اثر بسته‌شدن هرمز بر بازار گاز جهانی. https://www.iea.org/reports/gas-market-report-q3-2026

[10] UN Trade and Development (UNCTAD), Review of Maritime Transport 2025: Staying the Course in Turbulent Waters؛ برای نقش کشتیرانی در تجارت جهانی و افزایش هزینه و نااطمینانی مسیرهای دریایی. https://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2025

[11] UNCTAD, Review of Maritime Transport 2024: Navigating Maritime Chokepoints؛ برای مفهوم گلوگاه‌های دریایی و اثر اختلال در آنها بر زنجیره تأمین، انرژی و غذا. https://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2024

[12] UNCTAD, Strait of Hormuz Disruptions: Implications for Global Trade and Development, March 10, 2026؛ برای پیامدهای مستقیم اختلال هرمز بر تجارت و کشورهای درحال‌توسعه. https://unctad.org/topic/transport-and-trade-logistics/policy-and-legislation

[13] World Trade Organization (WTO), World Trade Report 2026: A Critical Juncture for the World Trading System؛ برای ژئوپلیتیکی‌شدن تجارت، زنجیره‌های تأمین و خطر fragmentation. https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/world-trade-report-2026_e.htm

[14] U.S. Department of Defense, 2026 National Defense Strategy؛ برای بازتعریف نقش آمریکا، burden-sharing، تمرکز بر چین و اولویت‌های دفاعی جدید واشنگتن. https://media.defense.gov/2026/Jan/23/2003864773/-1/-1/0/2026-NATIONAL-DEFENSESTRATEGY.PDF

[15] The White House, National Security Strategy, 2025؛ برای تعریف رسمی منافع و اولویت‌های امنیت ملی آمریکا. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf

[16] Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Trends in World Military Expenditure, 2025, April 2026؛ برای افزایش هزینه‌های نظامی جهان و روند تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ. https://www.sipri.org/publications/2026/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2025

[17] SIPRI, SIPRI Yearbook 2026, بخش Military Expenditure؛ برای روندهای نظامی جهانی و منطقه‌ای. https://www.sipri.org/yearbook/2026/05

[18] SIPRI, SIPRI Yearbook 2026, بخش Nuclear Weapons؛ برای روندهای هسته‌ای و افزایش ریسک‌های تشدید بحران. https://www.sipri.org/yearbook/2026/08

[19] IISS, Hasan Alhasan, “A Bad Peace: The Arab Gulf States and the US–Iran Memorandum of Understanding,” June 26, 2026؛ برای واکنش کشورهای عرب خلیج فارس و پیامدهای کاهش یا تغییر نقش آمریکا. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/06/a-bad-peace-the-arab-gulf-states-and-the-usiran-memorandum-of-understanding/

[20] IISS, Ellen Clarke and Noor Hammad, “Mapping the Damage: Iranian Strikes on the GCC,” March 27, 2026؛ برای بحث درباره تغییر محاسبات امنیتی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/03/mapping-the-damage-iranian-strikes-on-the-gcc/

[21] World Bank, Islamic Republic of Iran: Country Overview؛ برای جمعیت، منابع انرژی، نیروی انسانی و فشارهای ساختاری اقتصاد ایران. https://www.worldbank.org/ext/en/country/iran

[22] U.S. Energy Information Administration (EIA), Iran Country Analysis؛ برای ذخایر نفت و گاز، تولید، صادرات و محدودیت‌های ناشی از تحریم و کم‌سرمایه‌گذاری. https://www.eia.gov/international/content/analysis/countries_long/iran/

[23] OPEC, Annual Statistical Bulletin 2025؛ برای داده‌های قابل مقایسه درباره ذخایر، تولید و جایگاه ایران در بازار نفت. https://www.opec.org/assets/assetdb/asb-2025.pdf

[24] Energy Institute, Statistical Review of World Energy 2025؛ برای مقایسه جهانی تولید، مصرف و ذخایر انرژی. https://www.energyinst.org/statistical-review

[25] World Bank, Global Economic Prospects, June 2026؛ برای آثار جنگ بر رشد، انرژی، تورم و هزینه تأمین مالی. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/06/11/global-economic-prospects-june-2026-press-release

[26] IMF, “How the War in the Middle East Is Affecting Energy, Trade, and Finance,” March 2026؛ برای انتقال شوک منطقه‌ای به اقتصاد جهانی. https://www.imf.org/en/blogs/articles/2026/03/30/how-the-war-in-the-middle-east-is-affecting-energy-trade-and-finance

[27] IMF, IEA, World Bank Group and WTO, Joint Statement on the Energy, Trade and Economic Impact of the War in the Middle East, July 8, 2026؛ برای تأیید مشترک چهار نهاد اصلی درباره آثار نامتوازن جنگ بر انرژی، غذا، کالاها و فعالیت اقتصادی. https://www.imf.org/en/news/articles/2026/07/08/pr26243-joint-statement-by-heads-of-iea-imf-wbg-and-wto

[28] IMF, “The Oil Market Absorbed the War Shock, but Buffers Are Running Low,” July 2026؛ برای ذخایر اضطراری و محدودیت ظرفیت جایگزین در برابر اختلال انرژی. https://www.imf.org/en/blogs/articles/2026/07/15/the-oil-market-absorbed-the-war-shock-but-buffers-are-running-low

[29] WTO, “Global Goods Trade Resilient in the First Quarter of 2026 Despite War in Middle East,” July 31, 2026؛ برای اندازه‌گیری اثر جنگ بر تجارت کالا و افت تجارت نفت، LNG و کود از منطقه. https://www.wto.org/english/news_e/news26_e/rese_31jul26_469_e.htm

[30] WTO, “AI Investment and Middle East Conflict Shape Outlook for Global Trade,” March 20, 2026؛ برای پیوند میان جنگ، زنجیره‌های تأمین، AI و تغییر مسیرهای تجارت جهانی. https://www.wto.org/english/news_e/news26_e/blgrs_20mar26_332_e.htm

[31] IISS, “The Iran War and the Reordering of Gulf Security,” مجموعه تحلیل‌های 2026 درباره جنگ ایران و پیامدهای آن برای معماری امنیتی خلیج فارس. https://www.iiss.org/online-analysis/

[32] IISS, Nick Childs, “Navigating the Strait of Hormuz,” June 15, 2026؛ برای محدودیت گزینه‌های نظامی جهت بازگشایی هرمز و اهمیت آن به‌عنوان گلوگاه استراتژیک. https://www.iiss.org/online-analysis/survival-online/2026/06/navigating-the-strait-of-hormuz/

[33] IISS, “Choppy Waters in the Strait of Hormuz,” March 19, 2026؛ برای دشواری ایجاد یک عملیات بین‌المللی پایدار جهت تأمین امنیت کشتیرانی در هرمز. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/03/choppy-waters-in-the-strait-of-hormuz/

[34] IISS, “The Iran Threat in Perspective,” July 31, 2026؛ برای بحث درباره محدودیت‌های قدرت ایران و نیز اختلاف دیدگاه‌های موجود درباره میزان تهدید آن برای آمریکا. https://www.iiss.org/online-analysis/survival-online/2026/07/the-iran-threat-in-perspective/

[35] IISS, “Evolving Iranian Nuclear Risks: Between Programme Reconstitution and Loss of Control,” February 16, 2026؛ برای ریسک‌های ناشی از بی‌ثباتی داخلی و پیامدهای آن برای پرونده هسته‌ای. https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/02/evolving-iranian-nuclear-risks-between-programme-reconstitution-and-loss-of-control/

[36] International Atomic Energy Agency (IAEA), Verification and Monitoring in the Islamic Republic of Iran in Light of United Nations Security Council Resolution 2231؛ برای وضعیت راستی‌آزمایی و نظارت هسته‌ای ایران. https://www.iaea.org/newscenter/focus/iran

[37] United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 2025: A Matter of Choice – People and Possibilities in the Age of AI؛ برای نقش سرمایه انسانی، انتخاب‌های توسعه‌ای و فناوری در قدرت بلندمدت کشورها. https://www.undp.org/iran/publications/human-development-report-2025

[38] U.S. Trade Representative (USTR), Findings of the Section 301 Investigation into China's Targeting of the Maritime, Logistics, and Shipbuilding Sectors, January 2025؛ برای نقش ظرفیت صنعتی، کشتی‌سازی و زنجیره تأمین در قدرت ژئوپلیتیک. https://ustr.gov/about-us/policy-offices/press-office/press-releases/2025/january/ustr-finds-chinas-targeting-maritime-logistics-and-shipbuilding-sectors-dominance-actionable-under

[39] WTO, “Is the Global Economy Fragmenting?”؛ پژوهش تجربی درباره افزایش حساسیت تجارت به فاصله ژئوپلیتیکی و نشانه‌های friend-shoring و fragmentation. https://www.wto.org/english/res_e/reser_e/ersd202310_e.htm

[40] United Nations, World Economic Situation and Prospects 2026 September Update؛ برای جمع‌بندی تازه درباره شوک جنگ خاورمیانه، قیمت انرژی، تورم و ریسک‌های رشد جهانی. https://desapublications.un.org/publications/world-economic-situation-and-prospects-2026-september-update